SABBATH SCHOOL DEPARTMENT
TIMOR-LESTE MISSION
Lisaun 1
Opresaun: Antesedente istóriku
no loron moris Moises
Estuda ba semana ida-nia laran: Exod. 1:1–22; Jen. 37:26–28; Jen. 39:2, 21; Acts 7:6; Gal. 3:16, 17; Exod. 2:1–25.
Textu Memoria: Maibé povu Izrael sei halerik tanba sira servisu todan hela. Nune’e sira hakilar, no sira-nia lian sae to’o iha Maromak tanba sira-nia servisu todan. Maromak rona sira-nia lian, no Maromak hanoin hetan Ninia aliansa ne’ebé Nia halo ona ho Abrão, Izak no Jacob. Maromak haree ema Israel sira, no Maromak hatene ona (Exodus 2:23-25_Biblia Kadi)
Livru Exodu nian rezoan ho istória kona-ba ema sira ne’ebé hetan opresaun, marjinalizadu, ema ne’ebé hetan persegisaun, ema ne’ebé hetan esplorasaun, no ema ne’ebé hetan degradasaun. Entaun, ema sira ohin loron ne’ebé sente abandonadu, haluha, no sai atan bele hetan esperansa, tanba Maromak ne’ebé salva ema Ebreu bele salva sira mós.
Livru Exodu ko’alia kona-ba funu ezistensiál moris nian no kona-ba injustisa no provasaun ne’ebé halo parte iha moris ida-ne’e. Ema hotu bele hetan enkorajamentu husi istória sira kona-ba Maromak nia intervensaun sira hodi favorese Ninia povu ne’ebé terus. Maromak rona ema oprimidu sira-nia hakilar, haree sira-nia luta, nota sira-nia matan-been, no, iha sira-nia tristeza, mai hodi tulun.
Maromak foti inisiativa atu liberta sira ne’ebé fiar iha Nia. Ita presiza simplesmente atu simu, ho fiar, buat ne’ebé Nia oferese mai ita. Tanba ne’e maka livru Exodu tenke estuda, tanba ida-ne’e hatudu saida maka Jezús halo ona ba ita hotu. Ida-ne’e maka livru ida kona-ba redensaun, libertasaun, no salvasaun finál—ne’ebé hotu-hotu ita nian, liuhosi fiar, iha Kristu Jezús no saida maka Nia asegura ona ba ita.
Iha turbulénsia no nakukun nia leet, se ita-nia matan hateke metin ba Maromak, ita bele rekoñese Ninia prezensa, kuidadu, no tulun bainhira Nia orienta ita ba Rai Promesa rohan-laek.
Domingu
Maromak-nia Povu iha Ejiptu
Livru Exodu hanaran iha lia Ebreu “shemot”, neʼebé signifika “naran sira” iha Inglés, tuir liafuan sira ne’ebé hahú iha dokumentu antigu ne’ebá. “No sira-ne’e maka naran sira” maka oinsá ida-ne’e hahú. Naran sira hosi be-ala Jacob nia família maka enumera iha inísiu.
Lee Exodu 1:1–7. Lia-loos krusiál saida maka hetan iha ne’e?
________________________
Livru Ézodu hahú ho lembransa ida kona-ba Maromak nia bensaun. Bainhira Be-ala Jacob ho nia família hela iha Ejiptu, sira ema nain-70 de’it (Jén. 46:27, Ex. 1:5); maibé ema Izraél sira “sai oan barak no aumenta barak, aumenta no sai maka’as liu; no rai nakonu ho sira” (Exodu 1:7, Bíblia Kadi). Iha tempu Exodu, maibé, sira sura “besik ema rihun atus neen iha ain, aleinde labarik sira” (Exodu. 12:37, Bíblia Kadi).
Lee Exodu 1:8–11. Oinsá maka situasaun ema Izraél nian iha tempu Ézodu nian?
________________________
Testu bíblikal pinta istória kona-ba Israel nia oan sira iha Ejiptu iha kór metan sira. Livru Exodu hahú ho sira nia eskravidaun husi xefe sira Ejiptu nian no serbisu opresivu ne’ebé sira impoin
iha ema Ebreu sira nia leten. Livru Éxodu nian remata, maski nune’e, ho Maromak-nia prezensa hakmatek no konfortavel iha tabernákulu, iha sentru akampamentu Izrael nian (haree Êxodo 40). Entre buat rua ne’ebé kontráriu polu sira, Maromak-nia triunfu deskreve. Hodi Nai-nia libertasaun ba Ninia povu husi eskravidaun, hodi Nia loke Tasi Mean, no hodi Nia halakon ezérsitu ne’ebé maka’as liu iha tempu ne’ebá, Maromak-nia vitória espetakulár hasoru forsa sira aat nian maka revela.
Istória ne’e paradoksalmente subliña katak bainhira opresaun sira barak liután “halo terus ba sira [ema Izraél], bainhira sira sai barak no sai barak liután” (Exo. 1:12). Katak, la importa ema nia makinasaun sira, Maromak nafatin soberanu no sei salva Ninia povu, maski sirkunstánsia sira parese laiha esperansa, pelumenus hosi perspetiva umana.
Liurai foun ida mosu ne’ebé la koñese José. Saida maka ida-ne’e konta hateten mai ami kona-ba oinsá ami nunka tenke foti sirkunstánsia sira, liuliu sira ne’ebé di’ak, ba buat ne’ebé normal?
Segunda
Antesedente Istóriku
Bainhira Jacob nia família to’o iha Ejiptu hafoin hetan hamlaha iha Kanaan (Jén 46), liurai Ejiptu nian amigavel ba Ebreu tanba José no buat hotu neʼebé nia halo ba ema Ejiptu sira. “No Faraó dehan ba José: ‘Haree bá, ha’u foti ona ó atu ukun rai Ejitu tomak.’ Depois Faraó hasai nia anel selo nian husi nia liman no tau iha José nia liman, no nia hatais nia ho hena-liñu ne’ebé di’ak no tau korrente osan-mean ida iha nia kakorok. No nia haruka nia sa’e iha kuda-karreta segundu ne’ebé nia iha, no sira hakilar iha nia oin: ‘Entaun nia tau hakru’uk ba nia! rai Ejiptu nian” (Jen. 41:41–43, Bíblia Kadi).
Saida maka xave ba José nia susesu furak iha Ejitu hafoin hahú ne’ebé maka’as? (Lee Jen 37:26–28 no Jen 39:2, 21.)
_______________________
Antesedente istóriku ne’ebé plausivel liu ba istória José nian maka tuirmai: ukun-nain foun, iha Exodu 1:8 (ESV), “ne’ebé la hatene José,” maka Ahmose (1580–1546 molok Kristu). Tuir mai Amenhotep I (1553–1532 molok Kristu), ukun-na’in ne’ebé tauk ema Izrael sira no hanehan sira. Tuir mai Thutmose I (1532–1514 molok Kristu) fó sai dekretu mate nian ba labarik-mane ebreu sira hotu. Nia oan-feto Hatshepsut (1504-1482 molok Kristu) maka liurai-feto ne’ebé adota Moisés nu’udar nia oan-mane. Faraó Thutmose III (1504–1450 molok Kristu), ne’ebé maka tempu balun korejente ho Hatshepsut, maka faraó Exodu nian.
Exodu akontese, tuir kálkulu sira ne’ebé di’ak liu, iha fulan-Marsu 1450 molok Kristu (haree William H. Shea, “Exodus, Date of the,” The International Standard Bible Encyclopedia, edita husi Geoffrey W. Bromiley et al., vol. 2 [Grand Rapids, MI: William B. Eerdmans, 1982], pp. 230–238). Atu komprende tempu Exodu nian, estuda testu bíbliku sira tuirmai: Jên. 15:13–16; Exodu. 12:40, 41; Juis. 11:26; no 1 Liurai 6:1 (haree mós Apóstolu sira-nia hahalok 7:6; Gal. 3:16, 17).
Kapítulu primeiru husi livru Êxodo koʼalia kona-ba períodu naruk ida—husi tempu José, bainhira nia aman, Jacob, ho família tomak tama Ejiptu, ba Faraó nia dekretu mate nian. Maski iha debate balun kona-ba númeru loloos tinan nian, buat ne’ebé importante maka, maski ho Ninia povu sai atan iha rai estranjeiru, Nai la haluha sira.
Katak, maski detalle barak kona-ba ema Ebreu sira iha Ejiptu iha tempu ne’ebá subar nafatin, pelumenus ba agora (haree 1 Kor. 13:12), revelasaun kona-ba Maromak nia karakter nabilan nafatin iha pájina sira ida-ne’e nian livru, hanesan ida-ne’e halo liuhosi Eskritura. Ita bele hatene katak maski buat sira ne’ebé aat oinsá, Maromak sempre iha, no ita bele fiar Nia iha situasaun aat saida de’it maka ita hetan.
Tersa
Parteira Ebreu sira
Ema ida labele komprende livru Exodu nian lahó presupoin hanorin sira iha Jenesis. Judeu sira muda ba Ejiptu, no, liutiha tempu ida ho prosperidade boot no dame, sira sai atan.
Maibé Maromak la abandona Ninia povu ba sira-nia problema, maski dalaruma bele parese nune’e. La iha dúvida katak ema Ebreu barak sente laran-tun tanba sira-nia susar. Maibé, iha tempu susar nian, Maromak mai atu ajuda ho Nia liman ne’ebé maka’as. Ita Nai enkorajen Ninia ema sira: “Bolu Ha’u iha loron susar nian, no Ha’u sei salva imi, no imi sei fó glória ba Ha’u” (Sal. 50:15).
Lee Exodu 1:9–21. Parteira fiel sira hala’o papél xave saida, no tanbasá maka ema hanoin-hetan sira iha istória?
_____________________
Laiha faraó ida maka iha naran iha livru Exodu. Sira lori títulu husi “Faraó” deʼit, neʼebé signifika “liurai”. Ema Ejiptu sira fiar katak faraó maka maromak ida iha rai, maromak Ra nia oan-mane (ka Osiris ka Horus). Ka konsidera hanesan divindade Ejiptu nian ne’ebé aas liu, maromak loro-matan niannia an rasik.
Maibé maski ho nia kbiit tomak, “maromak” ida-ne’e la konsege obriga parteira sira atu kontra sira nia konviksaun. Tuir loloos, iha kontraste ho faraó ne’ebé laiha naran, parteira nain-rua ne’e hanaran, Sifra no Pua (Exodu. 1:15); sira hetan respeitu boot tanba sira hamtauk Nai. Faraó-nia orden aat la iha efeitu ba sira tanba sira respeita liu Maromak duke orden sira hosi ukun-nain rai nian (haree mós Aktus 5:29). Nune’e, Maromak haraik bensaun ba sira ho sira nia família rasik ne’ebé boot. Sasin ida-ne’ebé maka’as tebes ba fidelidade. Feto sira-ne’e, la haree ba oinsá sira hatene oitoan de’it kona-ba teolojia, la’os de’it hatene saida maka loos maibé hili atu halo saida maka loos.
Kuandu Faraó haree katak ninia planu la sai loos, nia Haruka Ejiptu sira atu oho bebé mane sira hotu ne’ebé moris hosi ema Ebreu sira. Sira maka atu soe sira ba mota Nilo, karik hanesan oferta ida ba Hapi, maromak Nilo nian, no mós maromak fertilidade nian. (Ida-ne’e maka gravasaun dahuluk tempu ne’ebé ema Judeu sira tenke oho tanba de’it sira ema Judeu.) Objetivu hosi dekretu mate nian maka atu submete ema Ebreu sira, atu halakon bei-oan mane hotu-hotu, no atu asimila feto sira iha nasaun Ejiptu, nune’e hakotu ameasa ne’ebé Faraó fiar katak ema Ebreu sira hamosu ba nia nasaun.
Parteira sira laos de’it hatene saida maka asaun loos atu foti, maibé sira foti. Saida maka mensajen ne’ebé klaru iha ne’e ba ita?
Kuarta
Moises-nia Moris
Lee Exodu 2:1–10. Maromak-nia providénsia no protesaun iha papél hodi kuidadu iha Moises nia istória moris nian?
____________________
Istóriku kona-ba Moises-nia moris no moris maka emosionante tanba nia moris iha tempu dinastia famozu Ejiptu nian ba dala sanulu-resin-ualu. Liurai ida durante dinastia ida-ne’e—Thutmose III, ne’ebé hanaran “Napoleão Ejiptu nian”—konsidera nu’udar faraó ida ne’ebé famozu liu iha Ejiptu antigu.
Maski iha sentensa mate nian bainhira moris (haree Êx. 1:22), Moises moris nu’udar oan-mane “espesiál” (Exodu. 2:2). Artigu definidu ne’e Termu ebreu deskreve liu fali beleza esterna. Liafuan ida-ne’e uza, porezemplu, hodi karakteriza Maromak-nia serbisu durante semana Kriasaun nian, bainhira Nia deklara buat hotu “di’ak”, no mós “di’ak tebes” (Jen. 1:4, 10, 31)
Nu’udar kriasaun foun, labarik “di’ak” ne’e sei, tuir Maromak-nia planu, sai ema adultu ne’ebé sei lori ema Ebreu sira sai husi sira-nia atan. Iha bebé ida-ne’e nia moris, liuliu iha sirkunstánsia aat sira hanesan ne’e, sé maka bele imajina nia futuru? Maski nuneʼe, Maromak sei kumpri Nia liafuan ba Abrão, Izak no Jacob. Nia halo aliansa ho sira katak Nia sei fó ba sira nia bei-oan sira Rai Promesa nian (Exodu. 2:24, 25). No, sim, Nia sei uza kosok-oan ida-ne’e, dékada barak liutiha, atu halo ida-ne’e.
To’o tempu ne’ebá, liurai-feto ejiptu Hatshepsut adota Moises nu’udar nia oan-mane. Naran neʼebé fó ba Moises mai husi ema Ejiptu, katak “oan-mane. husi” ka “moris husi,” hanesan reflete iha naran sira husi Ah-mose (“oan-mane husi Akh”) ka Thut-mose (“Thoth nia oan-mane”). Nia naran, nune’e, tradús iha lian Ebreu hanesan Mosheh, katak “hasai husi bee”. Nia moris hetan salvasaun ho milagre bainhira nia “sai” hosi mota.
Ita hatene de’it buat uitoan kona-ba nia moris uluk nian. Hafoin hetan salvasaun no adosaun ho milagre husi Hatshepsut, Moises moris ba nia tinan 12 dahuluk ho nia família orijinál (Exodu. 2:7–9; Ellen G. White, Patriarchs and Prophets, p. 244). Hafoin ne’e, Moises simu edukasaun Ejiptu nian ne’ebé di’ak liu, hotu-hotu atu prepara nia atu sai faraó tuirmai Ejiptu nian (Patriarchs and Prophets, p. 245). Oinsá fassinante katak, ikusmai, edukasaun barak ne’e sei la iha utilidade, ka kontra, saida maka importante duni: koñesimentu kona-ba Maromak no kona-ba Ninia lia-loos.
Saida maka ita-boot aprende ne’ebé ikusmai laiha utilidade ba saida importante duni?
Kinta
Mudansa ba Planu sira
Lee Exodu 2:11–25. Eventu saida maka akontese lalais hodi muda diresaun tomak Moises-nia moris nian? Lisaun saida mak ita bele aprende husi ida-neʼe istoria?
________________________
Saida mak Moises sei halo? Nia sei monu ba Ejiptu nia tentasaun no ba prazer sira tribunál nian, ka nia sei aguenta susar ho nia ema sira ne’ebé hetan funu? Eventu sira lakleur obriga desizaun ida ba nia.
“Bainhira Faraó rona kona-ba ne’e, nia buka atu oho Moises, maibé Moises halai hosi Faraó-nia oin no hela iha rai Midian; no nia tuur iha posu ida nia sorin” (Exodu. 2:15).
Hafoin oho, Moises laiha duni opsaun seluk, pelumenus to’o hela iha Ejiptu. Nune’e, planu saida de’it maka iha ba nia atu sae ba tronu Ejiptu nian no sai “maromak”, planu sira-ne’e hotu lalais. Duke sai maromak falsu, Moises sei serbi Maromak loos. La iha duvida katak iha tempu neʼebé nia halai, Moises la hatene saida mak sei akontese ba nia iha futuru.
“Asuntu tomak [kona-ba Moises oho ema Ejiptu] lalais de’it fó hatene ba ema Ejiptu sira, no, ho ezajerasaun maka’as, lakleur to’o iha Faraó nia tilun. Reprezenta ba liurai katak hahalok ida-ne’e signifika buat barak; katak Moises hanoin atu lori nia povu hasoru ema Ejiptu sira, atu hamonu governu, no atu tuur iha tronu; no katak labele iha seguransa ba reinu enkuantu nia sei moris. Determina kedas hosi liurai katak nia tenke mate; maibé, bainhira nia hatene kona-ba nia perigu, nia [Moises] halai no halai ba Arábia.”—Ellen G. White, Patriarchs and Prophets, p. 247.
Moisés moris to’o tinan 120 (Deut. 34:7), no nia moris bele fahe ba parte tolu ho tinan 40 ida-idak. Tinan 40 dahuluk iha Ejiptu, barak liu iha palásiu liurai nian. Tinan 40 daruak nia pasa iha Jetro nia uma iha rai Midian.
Maibé, tinan 40 ikus ne’e maka okupa parte boot liu hosi tinan lima dahuluk livru sira Moises nian (no kuartu ida-ne’e), no sira konta istória kona-ba Izrael bolu sedu atu fó sasin ba mundu ida ne’ebé nakonu ho idolatria, hodi revela natureza no karakter Maromak loos nian (haree Deut. 4:6–8).
Maromak nia planu maka Moises oho ema Ejiptu ne’e? Karik lae, saida maka istória ida-ne’e hanorin ita kona-ba oinsá Maromak bele manan iha situasaun saida de’it no uza ida-ne’e ba Ninia objetivu rasik? Oinsá mak Roma 8:28 ajuda ita komprende lia-loos importante ida-neʼe?
Sexta
Hanoin liután: Lee Ellen G. White, “Moses,” pp. 241–251, iha Patriarchs and Prophets, ne’ebé sei fó ba ita-boot hanoin signifikativu sira iha parte ne’ebé estuda ona hosi testu bíbliku ba semana ida-ne’e.
Testu bíblikal hatete katak “parteira sira hamtauk Maromak, no la halo tuir liurai Ejiptu nian haruka sira, maibé salva labarik mane sira moris” (Exodu. 1:17). Ellen G. White komentar ho apropriadu kona-ba parteira sira-nia fidelidade no esperansa Mesianika nian: “Orden sira fó sai ba feto sira ne’ebé sira-nia empregu fó oportunidade ba sira atu ezekuta orden, atu halakon sira-nia oan sira bainhira partu. Satanás maka book an iha asuntu ida-ne’e. Nia hatene katak salvadór ida sei mosu iha ema Izraél sira-nia leet; no hodi lori liurai atu halakon sira nia oan sira nia hein atu halakon propózitu divinu. Maibé feto sira tauk Maromak, no la brani atu ezekuta mandatu kruel ne’e. Nai aprova sira nia dalan, no halo sira sai susesu.”—Patriarchs and Prophets, p. 242.
Notísia di’ak iha buat sira-ne’e hotu maka, maski Satanas nia planu sira, Maromak manan, no Nia uza ema fiel sira atu kontra inimigu. Ita moris duni iha ita-nia inimigu nia territóriu, ne’ebé Jezús bolu “liurai” ka “ukun-nain mundu ne’e nian” (Ef. 2:2; João 14:30). Satanas hadau pozisaun ida-ne’e hosi Adão, maibé Jezús Kristu manan-nia iha Nia moris no liuhosi Nia mate iha krús (Mat. 4:1-11, João 19:30, Ebr. 2:14). Maski Satanas sei moris no ativu, hanesan hatudu iha nia tentativa atu oho labarik sira-ne’e, nia ezekusaun rasik iha serteza (João 12:31; João 16:11; Apok. 20:9, 10, 14). Notísia di’ak mak difikuldade moris nian bele ultrapasa ho Maromak-nia grasa (Fil. 4:13). Grasa ne’e maka ami nia esperansa úniku.
Pergunta ba Diskusaun:
- Tanba saida maka Maromak husik ema Ebreu sira atu hela iha Ejiptu no sai hetan opresaun? Tanba saida maka Maromak lori tempu naruk atu halo intervensaun ba sira-nia reprezenta? Hanoin mós, katak ema ida-idak sofre de’it bainhira ema ne’ebé moris. Katak, tempu terus ba nasaun ne’e naruk, maibé ema ida-idak sofre de’it enkuantu ema ida-ne’e moris. Tanba saida maka halo distinsaun ne’e sai importante hodi buka atu komprende ema sofrimentu iha jerál?
- Hanoin liutan kona-ba pergunta sira kona-ba oinsá Maromak bele uza Moises-nia hahalok maka’as hodi oho ema Ejiptu. Karik nia la halo ona? Ne’e signifika katak ema Ebreu sira sei la halai sai hosi Ejiptu? Esplika Ita-nia razaun.
